Loading…
Ìdí rẹ̀, àwọn tí a kọ ọ́ fún, àti ìyàtọ̀ láàrin ohun tí iṣẹ́ yìí jẹ́ àti ohun tí kò jẹ́, tí a sọ ní kedere ní ọ̀nà méjèèjì.
Fún ohun tí ó tó ọgọ́rùn-ún ọdún méjì, àwọn ènìyàn tí wọ́n ti pinnu tẹ́lẹ̀ ohun tí àṣà Yorùbá jẹ́ ni wọ́n kọ ìtàn rẹ̀ tí ó tàn kálẹ̀ jùlọ.
Church Missionary Society dé ilẹ̀ Yorùbá ní àwọn ọdún 1840 pẹ̀lú ìlànà ẹ̀kọ́ ìsìn tí kò ní ààyè kankan fún ètò ìsìn tí kì í ṣe ti Ábúráhámù àyàfi ti ẹ̀mí burúkú. Ìwé ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Samuel Àjàyí Crowther ti ọdún 1843 àti ìtumọ̀ Bíbélì rẹ̀ tí ó tẹ̀lé e sọ Satani di Èṣù, òrìṣà Yorùbá ti ìkóríta, ti ìbánisọ̀rọ̀ àti ti mímú kí ìpàṣípààrọ̀ wáyé, tí kò sì jìnnà rárá sí èṣù nínú ọ̀rọ̀ àṣà náà fúnra rẹ̀. Ìpinnu ìtumọ̀ kan ṣoṣo yẹn, tí ọkùnrin ìjọ Yorùbá tí ó lókìkí jùlọ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún ṣe, fi orúkọ òrìṣà Yorùbá kan sí ẹnu gbogbo Kristẹni tí ó ń sọ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ fún ibi, ó sì ṣì wà níbẹ̀.
Ìlànà ìrònú náà kò dúró ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún. Ó tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ míṣọ̀nnárì ní àárín ọ̀rúndún, sínú ìgbìmọ̀ ogun ẹ̀mí ti Pentecostal ní Nàìjíríà láti àwọn ọdún 1970 lọ, àti sínú Nollywood, níbi tí babaláwo ti jẹ́ ẹni ibi tí a ti mọ̀, tí ojúbọ sì jẹ́ ibi ìpayà. Àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn Yorùbá ni wọ́n ń jogún ìtàn àkọ́kọ́ àti nígbà mìíràn ìtàn kan ṣoṣo nípa ìmọ̀ àwọn baba ńlá wọn láti inú orísun tí a kọ́ láti ba iṣẹ́ náà jẹ́.
Ìtàn tí ó pé wà. Ó wà nínú Bascom lórí àfọ̀ṣẹ Ifá, Abímbọ́lá lórí àkójọpọ̀ ewì, Verger lórí gbígbé rẹ̀ kọjá Òkun Àtìláǹtíìkì, Peel lórí ìpàdé pẹ̀lú àwọn míṣọ̀nnárì fúnra rẹ̀, Ogundiran lórí ìwádìí ilẹ̀ ìwalẹ̀, Abiodun lórí ẹwà, Barber lórí oríkì, àti ọ̀pọ̀ ọgọ́rùn-ún mìíràn. Ó tún fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo rẹ̀ ni a há mọ́ inú ilé ìkàwé yunifásítì, nínú ìwé tí owó rẹ̀ ju ti òǹkàwé lásán lọ, nínú ìwé ìròyìn tí ó wà lẹ́yìn odi owó, àti nínú ọ̀rọ̀ tí a kọ fún àwọn ọ̀jọ̀gbọ́n mìíràn.
Nítorí náà ohun èlò náà kì í ṣe ìṣòro rí. Kíkó wọn papọ̀ ni. Kò sí ẹni tí ó ti kó ìtàn tí a ti kọ sílẹ̀ sí ibì kan, ní èdè Gẹ̀ẹ́sì tí ó rọrùn, pẹ̀lú àwọn orísun tí a so mọ́ ọn, ní gígùn tí ó lè dáhùn ìbéèrè kan ní ti gidi, ní ọ̀fẹ́, fún òǹkàwé lásán tí ó ní ìdí láti má gba ohun tí a ti sọ fún un tẹ́lẹ̀ gbọ́.
Láti kó àkọsílẹ̀ àṣà, ìtàn àti ìrònú Yorùbá tí a ti kọ sílẹ̀ papọ̀ sínú àkójọpọ̀ ìtọ́kasí ọ̀fẹ́ kan tí ẹni tí kì í ṣe ọ̀jọ̀gbọ́n lè kà tí ọ̀jọ̀gbọ́n sì lè yẹ̀ wò, ní títọ́ka sí orísun gbogbo ọ̀rọ̀ tí a sọ, ní sísàmì sí gbogbo àlàfo, àti ní fífi gbogbo àìfohùnṣọ̀kan hàn dípò kí a yanjú rẹ̀ ní ìkọ̀kọ̀.
Pé Yorùbá yòówù tí ó bá fẹ́ mọ̀ ohun tí ohun ìní àṣà rẹ̀ jẹ́ ní ti gidi, níbikíbi tí ó wà, lè mọ̀ ọ́n láàrin ọ̀sán kan, láti inú orísun tí ó fi bí ó ṣe ṣiṣẹ́ hàn tí kò sì béèrè ohunkóhun lọ́wọ́ ìgbàgbọ́ rẹ̀.
Ní ètò pàtàkì. A kọ́ apẹrẹ rẹ̀ yí ẹni àkọ́kọ́ nínú wọn ká, àwọn yòókù sì jogún rẹ̀.
Òǹkàwé tí a kọ́ pé ohun ẹ̀mí burúkú ni èyí
Àwọn tí a kọ ọ́ fún ní àkọ́kọ́. Wọ́n dé pẹ̀lú ìṣọ́ra, wọn kò kàn ń wò kiri, wọ́n sì ń yẹ̀ ẹ́ wò bóyá ó bójú mu láti wò ó. Àwọn ìtọ́ka sí orísun tí ó wà lójú ọ̀rọ̀, àwọn ìwọ̀n ìdánilójú tí ó wà lókè ojú ìwé, àti ìrísí tí ó tẹ́jú tí kò sì ní àṣírí, gbogbo wọn wà láti fi hàn kí a tó ka ọ̀rọ̀ kan pé àkójọpọ̀ ìtọ́kasí pẹ̀lú ohun èlò ìyẹ̀wò ni èyí, kì í ṣe ojúbọ, kì í sì í ṣe àríyànjiyàn.
Òǹkàwé àwọn tí ó wà lókèèrè tí ó ń padà sí ìdí rẹ̀
Wọ́n sábà máa ń jẹ́ ìran kejì, wọ́n sábà kò mọ èdè náà, wọ́n sì sábà máa ń kojú ògiri ohun èlò lórí ayélujára tí ó jẹ́ ti ìsìn, tàbí ti òwò, tàbí tí a hùmọ̀ rẹ̀.
Akẹ́kọ̀ọ́ àti ọ̀mọ̀wé
Àwọn ènìyàn tí wọ́n nílò ìtọ́sọ́nà tí a kọ pẹ̀lú àmì ohùn tí ó tọ́, tí a sì tọ́ka sí orísun rẹ̀ dáadáa, sí àyíká tí ó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ tiwọn, àti ọ̀nà sínú àwọn ìwé ìpilẹ̀.
Ẹni tí ó ń ṣe é
Àwọn tí ń bọ òrìṣà ní Nàìjíríà àti ní Amẹ́ríkà tí wọ́n fẹ́ ìtọ́kasí gbogbogbò tí ó tọ́ tí wọ́n lè fún ẹni tí ó ní ìbéèrè, tí ẹni tí kò gbé ipò wọn sí ara rẹ̀ kọ.
Àkójọpọ̀ ìtọ́kasí
Àkọsílẹ̀ gígùn pẹ̀lú ìtumọ̀ gbogbo ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a lò níbikíbi nínú wọn, àti àwọn àkọsílẹ̀ tí a ṣètò tí ó bo Odù, òrìṣà, ibi, ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ní ọjọ́ àti àwòrán èrò. Àwọn iye lọ́wọ́lọ́wọ́ wà lórí ojú ìwé iwájú ti àjọ náà.
Ó ní orísun ní gbogbo ibi
Gbogbo ọ̀rọ̀ pàtàkì tí a sọ ní àmì inú ọ̀rọ̀ tí ó tọ́ka sí orísun tí a dárúkọ nínú abala Orísun ti fáìlì náà fúnra rẹ̀.
A sàmì ìdánilójú sí i
Gbogbo àkọsílẹ̀ ní ìwọ̀n ìdánilójú. A sàmì sí ohun tí àríyànjiyàn wà lórí rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí àríyànjiyàn wà lórí rẹ̀ dípò kí a fọ́ ọ mọ́ ìfohùnṣọ̀kan tí kò sí.
Ọ̀fẹ́ ni láti kà
Títí láé, fún ẹnìkọ̀ọ̀kan, láìsí àkántì.
A kọ ọ́ ní ọ̀nà ìkọ̀wé Yorùbá tí ó tọ́
Àmì ohùn àti àmì abẹ́ ní kíkún ní gbogbo ibi, nítorí pé ọ̀rọ̀ mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni ọkọ̀, ọkọ àti ọ̀kọ̀, kíkọ gbogbo wọn bí oko sì ń ba ìròyìn jẹ́.
Ó sọ ní gbangba ohun tí kò mọ̀
A sàmì sí àwọn àlàfo gẹ́gẹ́ bí àlàfo. Àwọn àkọsílẹ̀ tí a ṣètò ní àkójọ tí ó hàn kedere ti àwọn ànímọ́ tí àkójọpọ̀ náà kọ̀ láti sọ nítorí pé kò lè fi ìdí wọn múlẹ̀, èyí sì ni ìlérí kan ṣoṣo tí ó rọrùn jùlọ láti yẹ̀ wò lórí ojú òpó yìí.
Ìdajì tí ó kọ̀ ni ìdajì tí òǹkàwé olùṣọ́ra ń yẹ̀ wò ní ti gidi, nítorí náà a sọ ọ́ ní kedere bí èyí tí ó gbà.
Kì í ṣe ohun èlò ìsìn
Kò bẹ ẹnikẹ́ni pé kí ó gba ohunkóhun gbọ́, kò sọ fún ẹnikẹ́ni ohun tí ó máa ṣe, kò sì jiyàn pé òtítọ́ ni àṣà Yorùbá.
Kì í ṣe ìkọlù sí ìgbàgbọ́ ẹnikẹ́ni
Kò jiyàn pé èké ni ẹ̀sìn Kristi tàbí ẹ̀sìn Ìslàm. Ọ̀pọ̀ jùlọ àwọn Yorùbá lónìí jẹ́ Kristẹni tàbí Mùsùlùmí, àkójọpọ̀ náà sì kọ bí ìyẹn ṣe ṣẹlẹ̀ sílẹ̀ láìsọ èrò rẹ̀ nípa bóyá ó yẹ kí ó ti ṣẹlẹ̀.
Kì í ṣe ìdáláre, kì í sì í ṣe ìtàn àdùn
Àwọn ìjọba Yorùbá ta ènìyàn sínú òwò ẹrú Àtìláǹtíìkì gẹ́gẹ́ bí ó ti tún pa wọ́n run. Ìrúbọ ènìyàn wà ní àwọn ọ̀nà kan pàtó tí a kọ sílẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn agbófinró ilẹ̀ Yúróòpù tí wọ́n ní èrè nínú ríre ẹ̀ pọ̀ sì re ẹ̀ pọ̀ jù. Àwọn ọ̀rọ̀ tí ó tàn kálẹ̀ nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ará Íjíbítì àti pé Yorùbá ni ó hùmọ̀ ìṣirò kọ̀ǹpútà tí ó dá lórí méjì kò ní ẹ̀rí tí ó gbé wọn ró, a sì kojú wọn ní tààrà. Ìtọ́kasí tí kò lè sọ àwọn nǹkan wọ̀nyẹn kò ní í ṣeé gbẹ́kẹ̀lé lórí ohunkóhun mìíràn.
Kì í ṣe ibi ìdáfá
Kò ń ṣe àfọ̀ṣẹ, kò túmọ̀ ìtẹ́ Ifá, kò dá Odù ẹnikẹ́ni mọ̀, kò sì ṣe àfarawé apá kankan nínú iṣẹ́ Ifá. Ohun èlò Odù ń kọ ètò rẹ̀ àti àkọsílẹ̀ àwọn ọ̀mọ̀wé sílẹ̀. Kò sọ fún òǹkàwé ohun tí Odù kan túmọ̀ sí fún un.
A kò kọ́ wa ní ilẹ̀, a kò sì ń sọ̀rọ̀ bí ẹni pé a ti kọ́ wa
Àwọn tí wọ́n kó èyí jọ kì í ṣe babaláwo, kì í ṣe àlùfáà, kì í ṣe àgbàlagbà, kì í sì í ṣe olùtọ́jú àṣà náà. Àwọn ipò wọ̀nyẹn jẹ́ ti àwọn tí a ti kọ́ ní ilẹ̀ àti ti àwọn ìdílé. Kò sí ohun tí ó wà níbí tí ó gbé wọn sí ara rẹ̀.
Kì í ṣe àṣẹ tí ó ju àwọn tí ń ṣe é lóde òní lọ
Níbi tí ìtàn tí a kọ sílẹ̀ àti ìtàn ìdílé alààyè kan bá yàtọ̀, àkójọpọ̀ yìí ń kọ ohun tí a ti kọ sílẹ̀, ó sì sọ pé ohun tí a kọ sílẹ̀ ni. Kò dájọ́ láàrin wọn.
Kì í ṣe àjọ ìrànwọ́, bí orúkọ rẹ̀ ti wù kí ó rí
Ìpilẹ̀ṣẹ̀ túmọ̀ sí ìpìlẹ̀ ní ìtumọ̀ ìkọ́lé, ìdí, ilẹ̀ tí ohun gbogbo ti bẹ̀rẹ̀, kì í ṣe ní ìtumọ̀ ìrànwọ́.