Loading…
Ìní, ètò àti ìlànà ìwà rere tí iṣẹ́ yìí di ara rẹ̀ mú sí. Níbi tí ohun kan kò tí ì wà ní ipò rẹ̀, ojú ìwé yìí sọ bẹ́ẹ̀ dípò kí ó jẹ́ kí ó dàbí bí ẹni pé ó wà.
A sọ ọ́ ní pípé, nítorí pé àìsọ ní kedere níbí ni ọ̀nà tí àwọn iṣẹ́ ohun ìní àṣà fi ń di ohun ìjẹ́rẹ.
Kì í ṣe ti iṣẹ́ yìí, a kò sì gbé e sí ara wa rí
Àṣà náà fúnra rẹ̀. Òrìṣà, Odù, òwe, àkójọpọ̀ Ifá, oríkì, ìtàn tí ó ṣẹlẹ̀, orúkọ ibi, àti àwọn ọjọ́. Kò sí ọ̀kan nínú ìyẹn tí ó jẹ́ ti ẹnikẹ́ni tí ó ń ṣiṣẹ́ lórí ojú òpó yìí. Copyright kò lè bo ohun tí ó ṣẹlẹ̀, ìmọ̀ àṣà náà kì í sì í ṣe tiwa.
Kì í ṣe tiwa, ṣùgbọ́n a ń lò ó bí òfin ti wí àti pẹ̀lú ìdárúkọ
Iṣẹ́ àwọn ọ̀mọ̀wé tí a ti tẹ̀ jáde tí àkójọpọ̀ yìí fà mú. A lè mú ohun tí ó ṣẹlẹ̀ àti èrò láti inú iṣẹ́ ẹlòmíràn ní ọ̀fẹ́; ọ̀nà tí ó gbà sọ ọ́ kò ṣeé mú. Àkójọpọ̀ náà tún sọ ọ́ ní ọ̀rọ̀ tirẹ̀ ó sì tọ́ka sí orísun rẹ̀, kò sì ṣe àtúnṣe ìyàn, ìtò tàbí ọ̀rọ̀ òǹkọ̀wé mìíràn. Àwọn ìtumọ̀ ẹnikẹ́ta ṣì jẹ́ ohun ìní àwọn tí ó túmọ̀ wọn, a máa ń dárúkọ wọn nígbà gbogbo, a sì ń tọ́jú wọn bí ohun tí ó nílò licence dípò ohun tí a lè mú lásán.
Ohun tí iṣẹ́ yìí ni
Ìyàn àti ìtò àkójọpọ̀ náà, tí a dáàbò bò gẹ́gẹ́ bí àkójọ; ọ̀rọ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀ náà; àwọn ìtumọ̀ àti àlàyé tiwa; àwọn ìlànà dátà tí a ṣètò àti iṣẹ́ ìfàyọ; ọ̀nà ìyẹ̀wò àti ohun tí ó rí tí a kọ sílẹ̀; àwòrán èrò náà; software náà; àti ètò apẹrẹ náà.
A gba owó lórí iṣẹ́ tí a ṣe. A kì í gba owó lórí ààyè sí ohun ìní àṣà náà.
Àjọ méjì, kí ohun èlò ohun ìní àṣà àti software ti òwò má bàa ba ara wọn jẹ́.
Àjọ tí kì í ṣe ti èrè ni ó ń mú àkójọpọ̀ náà, ó ń gba owó ìrànwọ́ ìwádìí, ó ń darí ohun èlò gbogbogbò ọ̀fẹ́ náà, ó sì ń gba àwọn tí ń ṣiṣẹ́ lórí rẹ̀ ṣíṣẹ́. Nítorí pé àjọ tí kì í ṣe ti èrè ni, kò sí olóni tí ó ń fa èrè jáde láti inú ohun èlò ohun ìní àṣà, èyí sì dáhùn ìbéèrè ìjẹ́rẹ nípasẹ̀ ètò dípò nípasẹ̀ ìlérí.
Àjọ ọ̀tọ̀ tí ó ń wá èrè ni ó ni software ọ̀nà ìkànnì náà tí ó sì ń fún ni ní licence rẹ̀, títí kan àwọn àwùjọ èdè àti ohun ìní àṣà mìíràn tí wọ́n fẹ́ ohun èlò kan náà fún ohun èlò tiwọn.
Èyí ni ètò tí Wikimedia ń lò, pẹ̀lú Foundation tí ó ń mú àwọn iṣẹ́ náà àti Wikimedia Enterprise gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka rẹ̀ tí ó ń bójú tó licence ti òwò, àti ètò tí Mozilla ń lò. Ó ní àpẹẹrẹ tí ó dájú ó sì lè fara da ìyẹ̀wò láti ọ̀nà méjèèjì.
Ohun méjì lórí ojú ìwé yìí jẹ́ ìlérí dípò ohun tí ó ti wà. A sàmì sí wọn bẹ́ẹ̀, nítorí pé ẹni tí ó ń yẹ̀ wò tí ó bá rí ọ̀rọ̀ àsọdùn kan yóò kọ̀ gbogbo ojú ìwé náà sílẹ̀.
A ń ṣe é ní ọ̀nà òfin. Kò sí ọ̀kan nínú àwọn àjọ méjèèjì tí a ti forúkọsílẹ̀ rẹ̀. Iṣẹ́ yìí ń lọ lọ́wọ́lọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àwọn tí ń ṣe é láìsí ìforúkọsílẹ̀, a ó sì fi nọ́mbà ìforúkọsílẹ̀ àti ilẹ̀ tí ó wà lábẹ́ rẹ̀ rọ́pò ìlà yìí nígbà tí ọ̀kan bá wà, kì í ṣe ṣáájú.
A ń kó wọn jọ. Kò sí ọmọ ẹgbẹ́ kankan tí ó ti gba ipò, nítorí náà a kò dárúkọ ẹnikẹ́ni. Ojú ìwé ìgbìmọ̀ tí ó ń dárúkọ àwọn ọmọ ẹgbẹ́, ilé iṣẹ́ wọn àti ipa wọn yóò gòkè nígbà tí ọmọ ẹgbẹ́ bá wà láti dárúkọ.
Àwọn ọ̀nà tí a ń gbé yẹ̀wò ni àjọ àpapọ̀ tí kì í ṣe ti èrè lábẹ́ Canada Not-for-profit Corporations Act fún àjọ tí ó máa mú àkójọpọ̀ náà, àti yálà Community Contribution Company tàbí Benefit Company lábẹ́ British Columbia Business Corporations Act fún apá software. Èyí àkọ́kọ́ kọ̀ pé kí a pín èrè fún àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tàbí àwọn olùdarí; àwọn méjì tí ó kù ní ìdè ohun ìní lábẹ́ òfin tàbí ìdí ìṣàǹfààní gbogbogbò tí a kọ sínú àwọn àbọ̀ wọn. Èyí tí a bá yàn ni ó pinnu ohun tí ojú ìwé yìí lè ṣèlérí, nítorí náà a kò ṣe ìlérí kankan níbí síbẹ̀.
Ètò tí a fẹ́ tẹ̀ sí àwọn ọ̀mọ̀wé tí ó wà ní Nàìjíríà, pẹ̀lú àwọn olùtọ́jú òrìṣà àti àwọn tí ń ṣe é lẹ́gbẹ̀ẹ́ wọn dípò kí a bi wọ́n léèrè lẹ́yìn tí gbogbo rẹ̀ ti parí, ipa rẹ̀ sì ni láti yẹ ọ̀nà iṣẹ́ wò, láti dájọ́ lórí ohun tí àríyànjiyàn wà lórí rẹ̀, àti láti di iṣẹ́ yìí mú sí àwọn ìlérí tí ó wà lórí àwọn ojú ìwé wọ̀nyí. A ó tẹ àkójọ, ilé iṣẹ́ àti ipa ọmọ ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan jáde, èyí sì ni ọ̀nà ìṣípayá tí àwọn iṣẹ́ ohun ìní àṣà tí ó jọra ń tẹ̀lé.
Global Indigenous Data Alliance tẹ̀ ẹ́ jáde ní ọdún 2019, CARE ni ìlànà tí ó dá lórí ènìyàn àti ète tí ó jókòó lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ìlànà FAIR tí ó dá lórí dátà. Iṣẹ́ yìí di ara rẹ̀ mú sí i, nítorí náà èyí ni ohun tí lẹ́tà kọ̀ọ̀kan gbé lé wa lórí.
Àṣeyọrí àpapọ̀
Ohun èlò náà ṣì wà ní ọ̀fẹ́ fún àwùjọ tí ó ti wá. Àkójọpọ̀ náà kì í ṣe dátà tí a fà yọ lára àwọn Yorùbá fún àṣeyọrí ẹlòmíràn, ìlérí ọ̀fẹ́ títí láé sì ni ohun tí ó sọ ìyẹn di ètò dípò ọ̀rọ̀ ẹnu lásán.
Àṣẹ láti darí
Àwọn olùtọ́jú àti àwọn ìdílé ni ó ní àṣẹ lórí ohun èlò tiwọn. Níbi tí ìdílé kan kò bá gbà pé kí a tẹ̀ ẹ́ jáde, ohun èlò náà kò gòkè, níbi tí a bá sì sọ ọ̀rọ̀ irú rẹ̀ nípa ohun èlò tí a ti tẹ̀ jáde, ó ń sọ̀ kalẹ̀ nígbà tí a bá ń yanjú ọ̀rọ̀ náà.
Ojúṣe
Ojúṣe náà lọ sí ọ̀dọ̀ àwùjọ, kì í ṣe sí ọ̀dọ̀ òǹkàwé nìkan. Ìyẹn túmọ̀ sí títọ́ka sí orísun ní ọ̀pọ̀ àti rírán àwọn òǹkàwé lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn òǹkọ̀wé ìpilẹ̀ àti àwọn ìwé wọn, sísàmì sí àwọn àlàfo dípò kíkún wọn, àti gbígba àtúnṣe lọ́wọ́ àwọn ọ̀mọ̀wé Yorùbá àti àwọn tí ń ṣe é gẹ́gẹ́ bí ojúṣe tí ó dúró dípò oore.
Ìwà rere
A kì í ta ohunkóhun tí ó jẹ́ ti ìsìn, ti ìkọ́ni ní ilẹ̀ tàbí ti ìrúbọ. A ń pe ìmọ̀ tí ó jẹ́ ti àwọn tí a kọ́ ní ilẹ̀ ní ìmọ̀ tiwọn a sì fi í sílẹ̀. A kì í fún ni ní licence ẹsẹ Ifá fún ìkọ́ni AI tí ń dá nǹkan, nítorí pé ìpalára tí a lè rí tẹ́lẹ̀ ju owó èyíkéyìí lọ, ìpinnu náà kò sì ṣòro.
Àwọn ilé ìpamọ́ dígítà tí ó ń lo CARE sábà máa ń ṣe é ní ìpele àkọsílẹ̀ kọ̀ọ̀kan, pẹ̀lú àmì Ìmọ̀ Àṣà àti ìwífún ibi tí ó ti wá tí a so mọ́ ohun kọ̀ọ̀kan dípò mímọ́ àkójọ náà lápapọ̀. Àkójọpọ̀ yìí ń ṣe ohun tí ó dọ́gba nípasẹ̀ àwọn ìwọ̀n ìdánilójú rẹ̀ àti àwọn àkójọ ìkọ̀ tí ó hàn kedere, sísàmì ẹ̀tọ́ ní ìpele àkọsílẹ̀ kọ̀ọ̀kan sì jẹ́ ọ̀nà tí a ń lọ dípò ohun tí a ti ṣe tán.
Iṣẹ́ yìí bá àwọn UNESCO Ethical Principles for Safeguarding Intangible Cultural Heritage (2015) mu, tí wọ́n gbé e mú pé iṣẹ́ ọrọ̀ ajé tí ó yí ohun ìní àṣà alààyè ká kò gbọdọ̀ ba agbára rẹ̀ láti wà jẹ́, ó gbọdọ̀ bọ̀wọ̀ fún àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì ní ti ìwà àti ní ti owó fún àwọn àwùjọ tí ó kàn, ó sì gbọdọ̀ ṣàǹfààní fún wọn.
Ní ìṣe, ìyẹn túmọ̀ sí pé ohun èlò náà ṣì wà ní ọ̀fẹ́ fún àwùjọ tí ó ti wá, a ń tọ́ka sí iṣẹ́ àwọn ọ̀mọ̀wé a sì ń rán àwọn òǹkàwé lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn òǹkọ̀wé ìpilẹ̀, a kì í ta ohunkóhun ti ìsìn tàbí ti ìrúbọ, àtúnṣe sì jẹ́ ojúṣe tí ó dúró.
Àkójọpọ̀ ìtọ́kasí kan ṣeé tọ́ka sí bí ó bá jẹ́ pé yóò ṣì wà níbẹ̀ nìkan. Ìdáhùn méjì, ọ̀kan tí a ti yanjú àti ọ̀kan tí a kò tí ì yanjú.
Ọ̀rọ̀ àkójọpọ̀ náà ní licence pínpín-bákan náà, nítorí náà ẹnikẹ́ni lè fà á ya kí ó sì gbé e lé ibòmíràn, títí láé, bí ohunkóhun bá ṣẹlẹ̀ sí àjọ yìí. Ìyẹn ni ìdajì ìdáhùn náà tí ó dúró, kò sì sinmi lé oore ọkàn ẹnikẹ́ni.
Kò sí ní ipò. Kò sí ìfohùnṣọ̀kan ìfipamọ́ pẹ̀lú repository ilé ẹ̀kọ́ kankan síbẹ̀. Èyí jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ohun àkọ́kọ́ tí ètò ìrajà ilé ìkàwé tàbí ẹni tí ń yẹ owó ìrànwọ́ wò máa ń béèrè nípa rẹ̀, nítorí náà a pè é ní ohun tí kò sí dípò ríró rẹ̀ ní ohun tí a wéwèé.